Portmeirion – Ei Hanes a Chymeriadau

Nos Iau 21ain Medi 2018, ymlwybrodd oddeutu 45 o aelodau a chyfeillion Grŵp Hanes Deganwy trwy’r gwynt a’r glaw i wrando ar ddarlith ddiddorol iawn yng Nghapel Peniel gan Meurig Jones. Meurig yw’r un sy’n trefnu’r ffilmio, tynnu lluniau, ymweliadau gan bobl bwysig a llawer o ddigwyddiadau eraill fel rhan o’i swydd fel Rheolwr Safle Portmeirion. Ac am le trawiadol i fod yn rheolwr arno!

Meurig Jones

Dadlenodd Meurig yr hanes llai hysbys am yr ardal, yn cynnwys yr hanesyn am Adelaide Haigh, perchennog ecsentrig y tŷ (yn adnabyddus ar y pryd fel Aber Iâ) a ddaeth yn Westy. Ei harferiad oedd i sefyll tu ol i sgrin tra’n darllen ei Beibl i’w cŵn, 15 ohonynt.. Prynodd Syr Clough Williams-Ellis y safle yn dilyn ei marwolaeth, a dechreuodd ar y gwaith o gyfuno ei hoffter o bensaerniaeth a natur.

Ymgorfforodd Syr Clough llawer o driciau yn ei adeiladau gwych, megis ffenestri ‘trompe l’oeil’ a ‘paentiadau rhenciog’ i wneud i’r adeiloadau edrych yn hŷn nag yr oeddynt. Mae rhai o’r adeiladau efo ffenestri bach i wneud i’r adeilad edrych yn fwy, ac mae gan ‘Bridge House’ dau ddull pensaernïol hollol wahanol ar y naill ochr a’r llall o’r un adeilad. Mae nifer o olygfeydd yn fframio cerfluniau a phigdyrau a daw’r cymysgedd o arddulliau pensaernïol at ei gilydd trwy’r cynllun o liwiau Canoldirol.

Portmeirion

Achubwyd nifer o nodweddion gan Syr Clough a’u hailgreu, yn cynnwys y ‘Bristol Colonnade’, a fu ar un adeg yn fynedfa i faddondy a gafodd ei ddifrodi yn ystod y rhyfel – gellir gweld marciau shrapnel yn eglur arno. Daeth y ‘Gothic Pavilion’ o Neuadd Nercwys yn Sir y Fflint, ac achubwyd y colofnau o Hooton Hall yn Sir Caer lle buont yn gladedig mewn coedwig tan roedd eu hangen – 32 mlynedd yn ddiweddarach!! Adeiladwyd yr hanner isaf o’r Campanile ym Mhortmeirion gan ddefnyddio’r cerrig o gastell o’r 12fed ganrif a adeiladwyd gan Dywysogion Gruffydd a Maredudd ap Cynan, ac a ddymchwelwyd yng nghanol y 19eg ganrif. Pan oedd Syr Clough yn caffael ar nodwedd roedd yn ei ailgylchu ac roedd yn arfer dweud bod angen iddo ‘Clough it up’ – er enghraifft , Neuadd y Dref sy’n cynnwys coron a wnaed allan o hen fwyler dŵr. Mae dyfeisgarwch i’w weld hefyd yn nhŵr y ‘White Horses’: mae hwn yn cynnwys siambr dywyll gyda lens a gafwyd o long danfor U-boat.

Mae’r enwogion a fu’n byw ac yn westai yna dros y blynyddoedd yn cynnwys Noel Coward, Brian Epstein (roedd yn byw yn y ‘Gatehouse’ am saith mlynedd), Jools Holland a George Harrison. Mae cysylltiadau ffilm yn cynnwys y cawr Buddha, sef celficyn o ffilm Ingrid Bergman ‘The Inn of the Sixth Happiness’, a chafodd rhannau o ‘Under Suspicion’ gyda Liam Neeson eu ffilmio ar y cwch cerrig ger y gwesty.

Meurig and Julie Walters

Bu Patrick McGoohan yn serenu ac yn gyfarwyddwr gweithredol o ‘The Prisoner’; cyn hyn cafodd penodau o ‘Danger Man’ eu ffilmio ym Mhortmeirion hefyd. Oherwydd poblogrwydd y gyfres oedd yn ymdrin a pharanoia’r Rhyfel Oer yn y 1960au hwyr, cododd y nifer o ymwelwyr i 100,000; fe gynhelir confensiwn blynyddol pob Ebrill ynghyd ag ailactio hoff golygfeydd. Yn fwyaf diweddar cafodd penod olaf ‘Cold Feet’ ei ffilmio ym Mhortmeirion; er ei fod yn nodweddu angladd, cafwyd cynnydd o 17% mewn archebion am briodasau.

Nid oedd gan Syr Clough gymwysterau pensaernïol; er hynny, dyluniodd nifer o adeiladau gwych yn ychwanegol i Bortmeirion, yn amrywio o asgell i Gartref Cŵn Battersea i Blas Rhianfa ar Ynys Môn. Pan fu farw ym 1978, fe wireddwyd ei ddymuniad i’w lwch cael eu tanio i’r awyr mewn roced uwchben Portmeirion mewn dull mwyaf ysblennydd. Erbyn hyn mae’r pentref ym mherchnogaeth ymddiriedolaeth elusennol ac yn dal i fod yn fusnes teulu ymarferol.

Y tro nesaf byddwch yn ymweld, edrychwch am y 33 o banelau metel yn nodweddu môr-forynion gyda dwy gynffon a chafwyd gan Syr Clough o hen hostel i forwyr yn Lerpwl ac sydd i’w gweld ar draws y pentref. Chwiliwch hefyd am yr hanner cromen nionyn (a adeiladwyd i guddio simne hull), gargoel sy’n dangos wyneb Syr Clough a’r lle tân anferth sy’n rhan o ffrynt sgwâr gwyn adeilad arall. A gwnewch yn siŵr eich bod yn cadw digon o amser i ymweld â’r goedwig 70 acer sy’n gynnwys llawer o rywogaethau prin – rhai ohonynt wedi ysbrydoli cyfres ‘Portmeirion Pottery’ – ‘Botanical Garden’ sydd mor boblogaidd ac a grëwyd gan ferch Syr Clough, Susan.

Daeth y noson i ben gyda chipolwg dethol o ‘The Village’, rhaglen ddogfen bydd yn cael ei ddarlledu ar ITV blwyddyn nesaf. Llawer o ddiolch i Meurig am sgwrs hynod o ddifyr ag addysgiadol roedd yn ein hysbrydoli i ymweld am y tro cyntaf neu i ddychwelyd i’r lle arbennig hwn.

Addasiad o adroddiad Lucinda Smith

Web Design North Wales by Indever