Dr Mark Baker – sylfaenydd Ymddiriedolaeth Cadwraeth Castell Gwrych, awdur toreithiog a hanesydd ar bensaern\u00efaeth, oedd y g\u0175r gwadd yn ein cyfarfod ar Ebrill 20fed. Roedd yr ystafell yn llawn dop pan gyflwynodd ei araith hynod o addysgiadol a difyr.<\/span><\/span><\/p>\n Dr Mark Baker<\/p><\/div>\n Mae Dr Baker ar hyn o bryd yn gymrawd ymchwil \u00f4l-ddoethur ym Mhrifysgol Caerdydd. Eglurodd bod Castell Gwrych yn dyddio o gyfnod cynnar y 19eg ganrif, er bod hanes y safle yn mynd lawer pellach yn \u00f4l. Ar bob ochr i\u2019r safle, ceir bryn gaerau o\u2019r Oes Haearn, allor i Fercher y Duw Rhufeinig, a hen lwybrau hanesyddol y porthmyn. Yn ogystal mae Hen Wrych, sy\u2019n d\u0177 llawer hynach na\u2019r prif adeilad, wedi goroesi. Etifeddwyd y t\u0177 hwn gan Frances Lloyd yn dilyn ei phriodas \u00e2 Mr Hesketh, twrne o Gaer. Roedd eu mab hynaf, Lloyd Bamford-Hesketh yn 11 mlwydd oed pan fu farw ei fam ac fe dyngodd i adeiladu \u2018castell yn yr awyr\u2019 er cof amdani. Tyfodd i fod yn Rhamantaidd ac yn ddilynwr yr Arglwydd Byron. Wedi iddo ddychwelyd o\u2019i Daith Faith o amgylch Ewrop, cychwynnodd ar y gwaith o wireddu ei freuddwyd. Yn y cychwyn, cyflogwyd y pensaer Charles Augustus Busby, ond yna aeth ymlaen i ddylunio\u2019r mwyafrif o Gwrych ei hun dan ddylanwad y profiad a gafodd o weld y cestyll ar ei deithiau. <\/span><\/span><\/p>\n Erbyn canol yr 1820au roedd Castell Gwrych yn cynnwys 18 t<\/span><\/span>\u0175<\/span><\/span>r, 120 o ystafelloedd a ffrynt o 1,500 troedfedd. Dyma un o\u2019r adeileddau newydd mwyaf i gael ei adeiladu yn Ewrop, gan ddyblygu pensaern\u00efaeth ganoloesol gyda nodweddion Gothig a Rhamantaidd, yn cynnwys ffenestri haearn bwrw a ddyluniwyd gan Thomas Rickman. Pan fu farw Lloyd yn yr 1860au, etifeddwyd y Castell gan ei fab hynaf, Robert Bamford-Hesketh. Roedd ei wraig, Ellen Jones-Bateman o Bentre Mawr, Abergele, yn un o ddisgynyddion olaf Isaac Newton; cyfrannodd llawer at y casgliad enfawr o bethau cofiadwy oedd yn cronni yn y Castell.<\/span><\/span><\/p>\n Wedi iddynt farw, etifeddwyd Gwrych gan Winifred, yr unig blentyn i oroesi. <\/span><\/span><\/p>\n Disgrifiodd ei hun fel yr \u2018olaf o\u2019r Lloyds\u2019. Daeth ei g<\/span><\/span>\u0175<\/span><\/span>r, Iarll Dundonald, yn enwog yn y Rhyfel yn erbyn y Boeriaid, gan arwain yr ymosodiad yn Ladysmith. Dychwelodd i Gwrych yn Nhachwedd 1900, a chroesawyd ef yn dwymgalon gan bobl Abergele pan gyflwynwyd iddo gleddyf er anrhydedd. Er iddynt gael 5 o blant, nid oedd y briodas yn llwyddiant a dreuliodd yr Iarll llawer o\u2019i amser yn yr Alban, ei wlad frodorol, tra i\u2019r Arglwyddes Dundonald ymsefydlu yng Ngwrych.<\/span>\u00a0\u00a0 <\/span><\/span><\/p>\n Roedd yr Arglwyddes Dundonald yn siarad Cymraeg, ac yn noddi ac arloesi\u2019r celfyddydau: bu\u2019n ymwneud \u00e2 datgysylltiad yr Eglwys yng Nghymru, ac roedd yn bleidiol dros gerbydau. Roedd o hyd yn gysylltiedig ag Eisteddfodau – ac fe\u2019i derbyniwyd i\u2019r Orsedd gan ddefnyddio\u2019r enw Rhiannon – a sefydlodd ysgol leol. Roedd cylch ei chyfeillion yn cynnwys Willoughby Gardner o Ddeganwy, y pensaer ecsentrig C.E. Elcock o Fae Colwyn ac roedd yn gyfaill pennaf gyda\u2019r Arglwyddes Augusta Mostyn.<\/span>\u00a0\u00a0 <\/span><\/span><\/p>\n Un arall o\u2019i chyfeillion oedd Detmar Blow, disgybl William Morris ac aelod blaenllaw o\u2019r mudiad Celf a Chrefft. Fe\u2019i gwahoddwyd i ymweld \u00e2 Gwrych gyda golwg i\u2019w \u2018ailwampio\u2019. Estynnwyd rhan allanol y Castell gan Blow trwy ddefnyddio\u2019r un calchfaen a ddefnyddiwyd gan daid yr Arglwyddes Dundonald ac fe wnaed newidiadau sylweddol i\u2019r rhan fewnol. Ychwanegwyd lle t\u00e2n ar ffurf yr un ym Mhlas Mawr yng Nghonwy yn ogystal \u00e2 nodweddion neo-glasurol eraill megis y panelau yn y Neuadd Fawr. Mewnforiwyd ffenestri gyda gwydrau haearn o\u2019r Eidal, wedi \u2018u paentio i ddangos hanes Cymru o\u2019r canol oesoedd hyd at gyfnod Edward VIII, sef Tywysog Cymru ar y pryd. Cafodd y prif ris, gyda\u2019i 52 o risiau marmor, ei haddurno gyda gwaith haearn Mwraidd, yn<\/span>\u00a0 <\/span>debyg iawn i Balas yr Alhambra yn Granada.<\/span>\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n Ar ddechrau\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf, ataliwyd y gwaith a sefydlodd yr Arglwyddes Dundonald ysbyty yn Llundain. Bu farw yn sydyn ym 1924 a brawychwyd ei phlant pan ddarganfuwyd iddynt oll cael eu dietifeddu, gan i\u2019r Castell cael ei adael i\u2019r genedl gyda\u2019r bwriad iddo fod yn gartref i\u2019r Teulu Brenhinol. Gwrthodwyd y gymynrodd hon ac fe\u2019i trosglwyddwyd i\u2019r Eglwys yng Nghymru.<\/span>\u00a0 <\/span>Dychwelodd ei g<\/span><\/span>\u0175<\/span><\/span>r, yr Iarll, gan ddatgan bod ei ddiweddar briod yn wallgof ac mewn stad feddyliol gymysglyd pan wnaeth ei hewyllys. Gwerthwyd y stad yn \u00f4l i\u2019r Iarll, ond fe wrthododd i\u2019w blant fyw yna, a bu Castell Gwrych ynghyd a\u2019i holl gynnwys, yn wag am 20 mlynedd.<\/span>\u00a0\u00a0 <\/span><\/span><\/p>\n Yn ystod yr 2il Ryfel Byd, bu tua 200 o blant Iddewig yn byw yng Ngwrych ar \u00f4l ddod i Gymru fel ffoaduriaid o Tsiecoslofacia trwy ymgyrch \u2018kindertransports\u2019. Yn dilyn y rhyfel, chwalwyd yr yst\u00e2d ac fe’i meddiannwyd gan amryw o berchnogion a chafodd llawer i ymgnawdoliad, yn cynnwys \u2018Showpiece for Wales\u2019 – gyda Randolph Turpin yn brif atyniad – lleoliad i oper\u00e2u, gwledda canoloesol ag ymryson gwawyffyn ar geffylau. Yng nghanol yr 1980au gwerthwyd y Castell i ddatblygwr o America a dirywiodd yn enbyd. Meddiannwyd y Castell gan \u2018Teithwyr yr Oes Newydd\u2019 a chafodd ei fandaleiddio. Ysbeiliwyd yr holl asedau trwy glirio a dinistrio\u2019r darnau gosod yn cynnwys y lloriau, panelau, lle t\u00e2n, y marmor o\u2019r grisiau a\u2019r plwm o\u2019r to.<\/span>\u00a0 <\/span><\/span><\/p>\n Bu Dr Baker yn dyst i\u2019r dirywiad brawychus yma pob dydd ar ei ffordd i\u2019r ysgol, ac fe\u2019i hysbrydolwyd i ddechrau ymgyrch i achub y Castell. Sefydlodd elusen a llwyddwyd i ddatrys problem y berchnogaeth, gyda\u2019r canlyniad i ddatblygwr prynu Gwrych yn y diwedd gan alluogi i\u2019r Ymddiriedolaeth Cadwraeth Castell Gwrych cael prydles ar ran o\u2019r safle. Maent wedi gwneud gwaith sylweddol i adfer y gerddi trwy gynnal cloddiadau archeolegol, lluniau cynnar, darluniau a chynlluniau gwreiddiol yr yst\u00e2d. Cafodd y \u2018Lady\u2019s Walk\u2019, a fu\u2019n gaeedig, ei glirio o\u2019r holl falurion ac mae\u2019r Ardd Ffurfiol ynghyd \u00e2\u2019r ardd cerrig yn cael ei ailffurfio ar hyn o bryd.<\/span>\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n \u00a0\u00a0 ![\"Dr](\"http:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2017\/05\/Dr-Mark-Baker.jpg\")
<\/a><\/a><\/p>\n<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span><\/span><\/p>\n<\/a><\/span><\/span><\/p>\n