{"id":6709,"date":"2023-07-27T09:37:33","date_gmt":"2023-07-27T09:37:33","guid":{"rendered":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/?page_id=6709"},"modified":"2023-07-27T10:02:10","modified_gmt":"2023-07-27T10:02:10","slug":"llangystennin-church","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/llangystennin-church\/","title":{"rendered":"Ymweld ag Eglwys Llangystennin"},"content":{"rendered":"

Ar 20 Gorffennaf 2023 aeth tua 30 o aelodau’r Gr\u0175p Hanes i ymweld ag Eglwys a mynwent Eglwys Sant Cystennin. Ein tywysydd i\u2019r eglwys a\u2019r fynwent – yn wych gyda briallu gyda\u2019r hwyr, linaria a mynawyd y bugail ymhlith y cerrig beddi – oedd Roy Mills. Mae Roy yn hanesydd lleol sydd wedi byw yn yr ardal ers 50 mlynedd ac mae ganddo gysylltiad arbennig \u00e2’r safle hynafol hwn gan mai yma mae\u2019n addoli a lle cafodd ei ddwy ferch eu bedyddio.<\/strong><\/p>\n

Yn \u00f4l y chwedl, bu yma addoldy mor gynnar \u00e2’r 4edd ganrif, pan oedd y Rhufeiniaid yn dal i fod yng Ngogledd Cymru, ac mae enw’r eglwys yn ei gysylltu \u00e2’r Ymerawdwr Cystennin a drodd at Gristnogaeth ac a deyrnasodd hyd at 337 O.C. Mae’n amlwg bod y Rhufeiniaid yn dal i fod yn yr ardal bryd hynny oherwydd y celc o ddarnau arian Rhufeinig yn dwyn enw Cystennin a ddarganfuwyd ger Bae Penrhyn yn y 1870au.<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Yn bendant bu eglwys ar y safle ers tua 1180-1190 gan mai tua\u2019r adeg honno y codwyd y gored bysgod yn Llandrillo-yn-Rhos gan fynachod Sistersaidd o\u2019r abaty yng Nghonwy. Mae’n debyg y byddent wedi teithio i’r gored o Gonwy trwy Sarn y Mynach ac Afon Ganol. Ceir y cyfeiriadau dogfennol cynharaf at Eglwys Sant Cystennin yng nghanol y 13eg ganrif, pan orchmynnwyd y Brenin Harri III gan y Pab Innocent IV i wneud penyd yno, ac ar ddiwedd y 13eg ganrif, pan gafodd ei restru yn y Taxatio Nicholai – y rhestr trethiant eglwysig a gynhyrchwyd yn 1291 – fel capel prebend Abergele. Mae hefyd yn ymddangos ar fap o Gymru a gynhyrchwyd gan John Speed c.1610, a dros y canrifoedd, mae llawer o awduron hynafiaethol wedi rhoi disgrifiadau o\u2019r eglwys a\u2019i chynnwys – gan gynnwys y gwydr lliw cain o\u2019r canol oesoedd a welsom yn ddiweddarach.<\/p>\n

Yn dilyn tranc y teulu Lloyd o Neuadd Llangystennin gerllaw – m\u00e2n foneddigion o\u2019u cymharu \u00e2\u2019u cymdogion, y Mostyns – aeth yr adeilad yn adfail. Fe\u2019i hailadeiladwyd yn y pen draw ar ffurf helaethach ar yr un safle, a dyma\u2019r eglwys a welwn heddiw yn y b\u00f4n, er bod rhai ychwanegiadau wedi bod yn ystod y degawd neu ddau ddiwethaf gan gynnwys darparu toiledau a mynediad i\u2019r anabl. Mae gwaith cadwraeth yn mynd rhagddo: yn 2020 ailosodwyd pren y to, ac mae darnau llaith (oherwydd sment yn hytrach na morter calch a ddefnyddiwyd ar gyfer ail-bwyntio yn y 1930au) yn dal i fod angen sylw.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Eglurodd Roy fod y plwyf presennol yn cynnwys Llangystennin, Glanwydden, Pydew a Mochdre; Deisebodd plwyfolion Mochdre’r esgob ar ddiwedd y 1930au i ganiat\u00e1u iddynt drosglwyddo o blwyf Llandrillo-yn-Rhos, gan fod Llangystennin yn haws ei chyrraedd. Hyd at tua 1840, byddai\u2019r ficer fel arfer yn gofalu am St Hilary\u2019s yn Eglwysrhos tra bod ei gurad yn gwasanaethu Llangystennin. Mae\u2019r fynwent heddychlon, wedi\u2019i hamgylchynu gan goed yw, bellach \u2018ar gau\u2019 – h.y. nid oes rhagor o gladdedigaethau ynddi – ond mae un mwy newydd wrth ei hymyl sy\u2019n cael ei defnyddio.<\/p>\n

Ar \u00f4l y rhagymadrodd hwn, arweiniodd Roy ni o gwmpas y fynwent, i edrych ar rai beddau sy\u2019n adlewyrchu hanes cymdeithasol yr ardal. Y cyntaf o’r rhain oedd cofeb Susannah Evans a 3 o’i phlant, a fu farw’n drasig o ganlyniad i Drychineb Argae Dolgarrog ar 2 Tachwedd 1925. Mae adroddiadau yn y North Wales Weekly News yn datgelu bod cyrff 2 o’r plant a laddwyd wedi cael eu golchi i lawr yr afon Conwy, a\u2019u darganfod a\u2019u claddu – ac mai ar 19 Tachwedd y daethpwyd o hyd i gyrff eu mam Susannah a\u2019u chwaer fach, ger Caerhun. Daeth cynhebrwng \u00e2 nhw o d\u0177 eu nain yng Nglanwydden, a chladdwyd nhw yn yr un bedd bythefnos yn ddiweddarach. Roedd y teulu\u2019n perthyn i Arthur Hughes, gohebydd papur newydd a ddarparodd lawer o\u2019r lluniau yn Heart of Northern Wales<\/i> Bezant-Lowe.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Datblygodd straeon yr un mor drasig o amgylch 3 o Feddau Rhyfel y Gymanwlad gerllaw. J. Griffiths oedd y cyntaf, a anwyd yn Llanelwy, plentyn ieuengaf crydd. Bu’n gweithio mewn warws yn Llandudno ac ymunodd a\u2019r fyddin yng Nghonwy yn 1915, gan roi ei gyfeiriad fel 4 Glanrafon, Tywyn, Deganwy. Yna bu’n gweithio fel glanhawr i Reilffordd LNW, a chafodd ei alw i fyny 2 flynedd yn ddiweddarach. Cafodd ei gymryd yn s\u00e2l tra dal yn y DU, a bu farw o niwmonia bronciol ym mis Tachwedd 1918 – dioddefwr epidemig ffliw Sbaen. Yr ail fedd rhyfel oedd un James Hennessey Jones o\u2019r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, y symudodd ei rieni o Benmaenmawr i Gyffordd Llandudno. Cyflawnodd hunanladdiad yn 1916 yn 32 oed, gan adael nodyn i’w fam yn dweud bod ei nerfau wedi chwalu. Claddwyd W. J. Buckley, 25 oed, yn y trydydd bedd, a chladdwyd ei fam a 2 o frodyr a chwiorydd yn rhywle arall yn yr un fynwent. Yn wreiddiol o Benbedw, roedd ei dad yn ddyn t\u00e2n ar reilffordd yr LMS yng Nghyffordd Llandudno. Roedd Wilfred yn un o 8 o blant, a bu farw 3 ohonynt yn eu babandod; yr oedd y teulu yn byw yn Marl Crescent, yn gyntaf yn rhif. 75, yna rhif 13. Ymunodd \u00e2 Chorfflu Gwasanaeth Brenhinol y Fyddin, a bu farw ym 1944 o lid yr ymennydd.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Yna aeth Roy \u00e2 ni at fedd Thomas Barlow, yr hwn a fu farw yn 1911. Ganwyd ef yn Abergele yn 1826, a thua 20 mlynedd yn ddiweddarach symudodd i Fochdre, lle y bu\u2019n signalman am flynyddoedd lawer. Roedd ganddo 8 o blant a chollodd ran o\u2019i goes mewn damwain rheilffordd, felly efallai nad yw\u2019n syndod bod angen iddo ychwanegu at ei incwm. Gwnaeth hyn trwy wneud cerfiadau pren o olygfeydd lleol o dderw cors a gymerwyd o’r fynwent, a werthwyd i dwristiaid – mae’n hysbys bod sawl un wedi goroesi gan gynnwys un yn yr eglwys ei hun, ac mae un arall yn eglwys Llandrillo.<\/p>\n

Y tu mewn i’r eglwys, cawsom hanes Catherine Lloyd, y bu i’w chofeb (a achubwyd o’r hen adeilad) danio ei ddiddordeb gyntaf. Bu farw’n ddibriod ym 1799, ac fe’i cyfrifir fel yr olaf o’r teulu Lloyd, a fu yn yr ardal ers y 15fed ganrif. Hi oedd meistres Plas Llangystennin a Hendre Waelod yng Nglan Conwy. Yn ei hewyllys, gadawyd y rhain i berthynas yng Nghaernarfon o\u2019r teulu Williams, ac yna fe\u2019u gwerthwyd yn dameidiog ar ddiwedd y 19eg ganrif. Prynwyd sawl lot gan John Jones o Dinarth Hall, a oedd yn berchen ar siop gigydd yn Stryd Mostyn.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Ochr yn ochr \u00e2 chofeb Catherine Lloyd, mae rhai ffenestri lliw cain o ddechrau’r 20fed ganrif, ond y rhyfeddodau gwirioneddol yw’r paneli gwydr lliw o ddiwedd y canol oesoedd, sy’n dyddio i tua 1490. Mae’r darnau sy’n weddill, sy’n portreadu San Pedr, San Nicholas, San Si\u00f4r, St Catherine a Crist yn yr Atgyfodiad, wedi\u2019u hadfer diolch i grant CDL yn 2017 ac maent yn cael eu harddangos mewn cabinet. Diolch yn fawr i Roy am ddangos y rhain i ni, ac am fanylu ar y llu o agweddau diddorol eraill ar y lle hanesyddol hwn.<\/p>\n

Addasiad o adroddiad Lucinda Smith<\/span><\/p>\n

<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ar 20 Gorffennaf 2023 aeth tua 30 o aelodau’r Gr\u0175p Hanes i ymweld ag Eglwys a mynwent Eglwys Sant Cystennin. Ein tywysydd i\u2019r eglwys a\u2019r fynwent – yn wych gyda briallu gyda\u2019r hwyr, linaria a mynawyd y bugail ymhlith y cerrig beddi – oedd Roy Mills. Mae Roy yn hanesydd lleol sydd wedi byw yn […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-6709","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nYmweld ag Eglwys Llangystennin - Deganwy History<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/llangystennin-church\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Ymweld ag Eglwys Llangystennin - Deganwy History\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ar 20 Gorffennaf 2023 aeth tua 30 o aelodau’r Gr\u0175p Hanes i ymweld ag Eglwys a mynwent Eglwys Sant Cystennin. Ein tywysydd i\u2019r eglwys a\u2019r fynwent – yn wych gyda briallu gyda\u2019r hwyr, linaria a mynawyd y bugail ymhlith y cerrig beddi – oedd Roy Mills. Mae Roy yn hanesydd lleol sydd wedi byw yn […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Deganwy History\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-07-27T10:02:10+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"7 munud\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/\",\"url\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/\",\"name\":\"Ymweld ag Eglwys Llangystennin - Deganwy History\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg\",\"datePublished\":\"2023-07-27T09:37:33+00:00\",\"dateModified\":\"2023-07-27T10:02:10+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"cy\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"cy\",\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Visit to Llangystennin Church\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/\",\"name\":\"Deganwy History\",\"description\":\"Just another WordPress site\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"cy\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Ymweld ag Eglwys Llangystennin - Deganwy History","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/llangystennin-church\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Ymweld ag Eglwys Llangystennin - Deganwy History","og_description":"Ar 20 Gorffennaf 2023 aeth tua 30 o aelodau’r Gr\u0175p Hanes i ymweld ag Eglwys a mynwent Eglwys Sant Cystennin. Ein tywysydd i\u2019r eglwys a\u2019r fynwent – yn wych gyda briallu gyda\u2019r hwyr, linaria a mynawyd y bugail ymhlith y cerrig beddi – oedd Roy Mills. Mae Roy yn hanesydd lleol sydd wedi byw yn […]","og_url":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/","og_site_name":"Deganwy History","article_modified_time":"2023-07-27T10:02:10+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg","type":"","width":"","height":""}],"twitter_misc":{"Est. reading time":"7 munud"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/","url":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/","name":"Ymweld ag Eglwys Llangystennin - Deganwy History","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg","datePublished":"2023-07-27T09:37:33+00:00","dateModified":"2023-07-27T10:02:10+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#breadcrumb"},"inLanguage":"cy","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"cy","@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2023\/07\/LlangystenninChurch1-300x169.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/llangystennin-church\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Visit to Llangystennin Church"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/#website","url":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/","name":"Deganwy History","description":"Just another WordPress site","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"cy"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/6709","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6709"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/6709\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6722,"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/6709\/revisions\/6722"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6709"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}