Siaradwr cyntaf y noson oedd Adrian Hughes. Mae Adrian yn aelod o Bwyllgor Gr\u0175p Hanes Deganwy ac yn ogystal \u00e2\u2019i waith gydag Ap\u00eal Pabi\u2019r Lleng Brydeinig, Amgueddfa\u2019r Ffrynt Cartref yn Llandudno a\u2019i weithiau cyhoeddedig ar hanes milwrol mae\u2019n gyd-gyfarwyddwr a thrysorydd Cymdeithas Archwilio\u2019r Gogarth (GOES).<\/p>\n
Eglurodd Adrian fod llawer o unigolion wedi archwilio mwyngloddiau’r Gogarth cyn sefydlu GOES, rhai ohonynt yn aml gydag agwedd braidd yn ffwrdd-\u00e2-hi gan arwain at nifer o ddamweiniau. Cafodd copr ei gloddio ar y Gogarth ers yr oes efydd ac yna, efallai, wedi\u2019i ail-weithio drwy\u2019r cyfnod Rhufeinig a chanoloesol. Yn ddiweddarach, cafodd ei weithio yn ystod yr 17eg, 18fed a\u2019r 19eg ganrif pan gynyddodd y galw am gopr oherwydd ehangiad yr Ymerodraeth Brydeinig a\u2019r angen i gregyn llongau cael eu leinio \u00e2 chopr i atal difrod.<\/p>\n
Dangoswyd lluniau, o\u2019r awyr, o siafftiau, pyllau cloch a mwyngloddiau brig ar y Gogarth ac yna cyfeiriodd Adrian ein sylw at ardal mwyngloddio copr lleol arall, a adnabyddir fel T\u0177 Gwyn ar \u00f4l y fferm lle darganfuwyd copr yn y 1830au. Dyma’r ardal sydd bellach o amgylch y Fach a Church Walks.<\/p>\n
Perchennog T\u0177 Gwyn oedd Edward Jones ac fe ddarganfuwyd copr ar y safle pan lithrodd un o\u2019i wartheg gan ddatgelu darn o graig a oedd yn cynnwys malachit gwyrdd (mwyn copr). Ni allai fforddio cloddio ar ei ben ei hun felly ffurfiodd gwmni Mwyngloddio T\u0177 Gwyn a ddaeth yn broffidiol iawn yn cynhyrchu mwyn gwerth \u00a3100,000 mewn cyfnod o 18 mlynedd. Adeiladwyd swyddfeydd mwyngloddio o amgylch yr ardal sydd bellach yn Westy\u2019r Empire a chronfa dd\u0175r o amgylch Ffordd T\u0177 Coch i gyflenwi d\u0175r i injan st\u00eam mawr. Roedd olwyn dd\u0175r 15 troedfedd hefyd lle mae gwesty Min y Don wedi\u2019i leoli a chywasgydd mwyn ar safle gwesty\u2019r Belmont. Dechreuodd mwyngloddio ym 1835 ond daeth llifogydd yn broblem enfawr a chaewyd y pwll ym 1853.<\/p>\n
Yna cawsom hanes gwaith Cymdeithas Archwilio\u2019r Gogarth (GOES) Fe\u2019i sefydlwyd ym 1986 gyda\u2019r nod o ymchwilio, archwilio a gwarchod hanes mwyngloddio\u2019r Gogarth. Un o flaenoriaethau cyntaf y Gymdeithas oedd darganfod lleoliad mwynglawdd T\u0177 Gwyn.<\/p>\n
Wrth fynd i lawr y siafft ar Prospect Terrace canfuwyd bod y prif dwnnel a oedd yn arwain yn \u00f4l i’r m\u00f4r wedi’i rwystro gan gwymp craig a llithriad clai. Bu Tom Parry, hanesydd lleol, yn allweddol wrth ddod o hyd i leoliad pen arall y twnnel ger y pier ac yn y diwedd fe dorrodd y gr\u0175p drwodd i mewn i\u2019r twnnel am y tro cyntaf ers 140 o flynyddoedd. Caniatawyd iddynt leinio’r siafft yr oeddent wedi’i gwneud a darparu mynediad trwy gaead twll archwilio.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/TyGwyn_Mine-300x200.jpg\")
Ty Gwyn Mine<\/p><\/div>\n
Yna dangoswyd cyfres o luniau i ni o\u2019r tu mewn i\u2019r mwynglawdd a rhoddodd Adrian lawer o ffeithiau diddorol am sut roedd yn cael ei weithio, gan gynnwys y defnydd o bowdwr gwn yn y pwll, y dull o gludo\u2019r mwyn i\u2019w smeltio yn Swydd Gaerhirfryn a De Cymru a\u2019r proses o leinio’r twnnel (a elwir yn \u201cginging\u201d).<\/p>\n
Mae’r gymdeithas yn dal i gloddio, archwilio a dod o hyd i bethau newydd a daeth sgwrs Adrian i ben trwy ddweud wrthym am y gwrthrychau a ddarganfuwyd o dan y ddaear. Roedd y siafftiau wedi cael eu gadael ar agor ers tua chan mlynedd ac roedd gwrthrychau yn cynnwys esgyrn, corn buwch a phot dan y gwely cyfan!<\/p>\n
Sgwrs ddifyr a\u2019r gynulleidfa yn werthfawrogol iawn.<\/p>\n
Addasiad o adroddiad Diane Williams<\/h5>\n
\n
Gorsaf Rheilffordd Deganwy<\/strong><\/p>\n Ein hail siaradwr oedd Philip Evans a roddodd hanes manwl iawn o\u2019n gorsaf reilffordd leol yn Neganwy, staff a blychau signal. Mae Philip yn aelod o\u2019n Gr\u0175p Hanes ac mae ganddo gysylltiad hir \u00e2 gorsaf Deganwy ar \u00f4l gweithio yno yn fachgen ifanc. Roedd ganddo lawer o hanesion personol i\u2019w rhanu gyda ni a rhoddodd hanes manwl iawn am yr orsaf, staff a\u2019r cabanau signalau.<\/p>\n Agorodd y lein o\u2019r gyffordd i Landudno ym 1858 gan Gwmni Harbwr a Rheilffordd San Si\u00f4r. Rheolwyd hi gan Henry Graham, llyfrwerthwr ifanc o Rydychen, a ddynodwyd yn Uwcharolygydd. Bryd hynny trac sengl oedd y lein ac nid oedd gorsaf yn Neganwy. Parhaodd yr LNWR gyda gwelliannau: adeiladwyd y caban signal cyntaf gyda 26 lifers ym 1884 ac fe\u2019i defnyddiwyd yn bennaf i reoli symudiadau nwyddau i\u2019r cei newydd a oedd yn ganolbwynt i lawer o drawsgludo nwyddau rhwng y rheilffordd a\u2019r m\u00f4r. Ym 1895 adeiladwyd y bont droed sy’n dal i fodoli; darparwyd goleuo nwy ym 1898; agorwyd ystafell aros ac ystafell porthorion ar y platfform i fyny ac ym 1914 ailfodelwyd cyfleusterau\u2019r swyddfa docynnau. Daeth yr ystafell aros i fodolaeth oherwydd cwynion am mai ond cyfleusterau i ferched oedd yno.<\/p>\n Ym 1915 adeiladwyd ail gaban signal ger groesfan Marine Crescent. Roedd gan y caban hwn, sef Rhif 2, 18 lifer a sylfaen garreg. Disodlodd y sylfaen hwn gyda ffr\u00e2m fechan ar y platfform a weithredwyd gan y porthorion oedd yn cae y gatiau.<\/p>\n Roedd gan groesfan y Cei ei cheidwad ei hun mewn cwt yn cynnwys un lifer a oedd yn cloi’r giatiau. Roedd y lifer yn ei dro yn cael ei gloi gan y naill neu’r llall o’r ddau gaban signal a defnyddiwyd system o godau cloch i fynnu bod y giatiau’n cael eu hagor neu eu cau. Nid oedd Caban Rhif 1 yn cael ei ddefnyddio\u2019n barhaus unwaith i\u2019r traffig nwyddau arafu o\u2019r Cei ar ddechrau\u2019r 20fed ganrif. Hyd nes iddo gau ym 1967, dim ond ar gyfer storio cerbydau yn y Cei ac ar ddydd Sadwrn yr Haf y cafodd y caban ei agor er mwyn rhoi capasiti ychwanegol ar y lein ar gyfer y traffig prysur a oedd yn teithio\u2019n ol ac ymlaen i Landudno. Daeth traffig nwyddau yn Neganwy i ben ym mis Medi 1964.<\/p>\n Cyflogwyd cymaint \u00e2 12 aelod o staff hyd at yr Ail Ryfel Byd ac erbyn 1965 roedd Gorsaf-feistr\/Asiant Nwyddau Dosbarth 3, 2 ddyn signal Dosbarth 4, 1 Porthor\/Arwyddwr a 2 Borthor. Daeth swydd y clerc bwcio olaf i ben ym 1966 a diddymwyd swydd yr Orsaf Feistr ei hun ym 1967.<\/p>\n Deganwy Railway Ticket<\/p><\/div>\n Ym mis Hydref 1964, trosglwyddwyd E. John Roberts i Ddeganwy o Orsaf Glan Conwy oedd wedi cau. Roeddwn wedi bod yn gyfeillgar gyda John pan oedd yng Nglan Conwy ac roedd yn ddigon hapus i adael i mi \u201chelpu\u201d gan gynnwys dosbarthu tocynnau. Parhaodd yr arferiad hwn yn hapus ar brynhawniau Sadwrn am nifer o flynyddoedd. Roeddwn hefyd yn gallu dysgu’r system signalau bloc trwy ymweliadau \u00e2’r caban signal o dan arweiniad Eddie Eccles ac Ossie Jones, y ddau ddyn signal arferol a oedd yn gweithio’n gynnar ac yn hwyr yn eu tro. Gorsaf-feistr olaf Deganwy oedd Mr T. Glyn Jones, brodor o Brestatyn a oedd wedi bod yn Orsaf-feistr yr Hob a Phenyffordd, gorsaf a gaewyd yn Ebrill 1962. Roedd yn olynydd i Mr John Morris a fu yn ei swydd o 1947 hyd 1962. Yn frodor o Falltraeth, cafodd Mr Morris nifer o swyddi o amgylch Gogledd Cymru a bu wrth law yn Neganwy ar gyfer nifer o ymweliadau gan y tr\u00ean Brenhinol yn ystod ei gyfnod.<\/p>\n Ym mis Gorffennaf 1946, ar \u00f4l treulio’r noson yn seidins y Cei, cludwyd y Brenin Si\u00f4r VI a’r Frenhines Elizabeth mewn car o du allan i’r orsaf i ymweld \u00e2 Chonwy. Ym mis Ebrill 1949 fe wnaed trefniadau tebyg yn Neganwy ar gyfer ymweliad y Dywysoges Elizabeth a Dug Caeredin \u00e2 Bangor a Blaenau Ffestiniog. Ym 1951 arhosodd tr\u00ean y Dywysoges Margaret ar y Cei dros ar adeg ei hymweliad \u00e2 Llandudno a Chonwy. Yn olaf, treuliodd tr\u00ean Dug Caeredin y bore ar Fehefin 1af 1956 yn y Cei cyn iddo adael am Fetws y Coed, a\u2019r achlysur oedd agor Plas y Brenin.<\/p>\n Ar 26 Gorffennaf, 1956 cafwyd digwyddiad diddorol yn ystod amser Mr Morris: injan ysgafn o Landudno yn gwrthdaro ag un o\u2019r giatiau croesi, gan dorri un o\u2019r p\u00e2r yn racs. Roedd dynion y Ffordd Barhaol ar y safle yn gyflym i glirio’r malurion. Ni achoswyd unrhyw anafiadau a dim ymyrraeth i wasanaethau ac aeth yr injan ymlaen i’r Gyffordd.<\/p>\n Lleihawyd troeon y ddau swyddog yn yr orsaf i shifft undydd ym 1977 ac erbyn canol yr 1980au nid oedd staff yno o gwbl.<\/p>\n Bu Mr Glyn Jones a\u2019i deulu\u2019n byw yn Station House tan 1976 pan ymddeolodd o\u2019i swydd yn swyddfa bwcio Bae Colwyn ac ar \u00f4l cyfnod o esgeulustod cafodd adeiladau\u2019r orsaf eu dymchwel ar fore Sul yn Ebrill 1996.<\/p>\n
\nYn y pen draw, ac yn dilyn cytundeb rheoli ym 1862, daeth y lein yn ffurfiol yn rhan o Gwmni Rheilffordd London & North Western (LNWR) ym 1873. Yn y cyfamser roedd yr LNWR wedi dyblu’r llwybr ac ym 1868 darparwyd gorsaf ganolradd yn ller a elwid bryd hynny yn Deganway. Newidiwyd yr enw yn 1882 i Deganwy.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2024\/02\/DeganwyTicket-300x174.jpg\")
Addasiad o adroddiad Wendy Lonsdale<\/h5>\n
\n