![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/20250717_141437_a-300x135.jpg\")
<\/p>\nCyfarfu aelodau Gr\u0175p Hanes Deganwy ar 17 Gorffennaf 2025 am daith gerdded brynhawn ar lethrau isaf y Fardre. Arweiniwyd y daith gerdded gan Julian Pitt, aelod o’n gr\u0175p ac, ers 2023, Warden Gwirfoddol prosiect y Fardre. Roeddem hefyd yn ffodus iawn i gael cyfraniadau gan Maureen Parry, botanegydd lleol ac aelod arall o’n gr\u0175p.<\/p>\n
<\/p>\n
Dechreuodd y daith gerdded wrth fynedfa Llwybr Betty gyda chyflwyniad i’r safle a’r prosiect gan Julian. Esboniodd fod y safle o fewn SoDdGA (SSSI), y ‘dyfynbris’ am hyn yn nodi nodweddion daearegol y safle a chymuned planhigion sy’n cynnwys sawl rhywogaeth brin. Pan symudodd Julian i’r ardal saith mlynedd yn \u00f4l, darganfu fod y SoDdGA mewn cyflwr ‘anffafriol’. Y cynefin prin yma yw glaswelltir agored. Fodd bynnag, roedd pori wedi dod i ben rai blynyddoedd ynghynt ar y ddau gae sy’n ffurfio calon y safle oherwydd problemau gyda ch\u0175n a gatiau’n cael eu gadael ar agor. Ers i bori ddod i ben, mae Sycamorwydd a choed derw Twrci hunan-hadu wedi ymledu, a heb ymyrraeth, byddai’r cae cyfan yn fuan yn dod yn goetir yn cynnwys rhywogaethau anfrodorol o werth cadwraeth cyfyngedig. Roedd y cae yn cael ei ddefnyddio fel llwybr byr i ddringo’r Vardre oherwydd bod llwybr cyfreithiol y llwybr troed cyhoeddus ar ochr y chwarel o’r ffens wedi gordyfu. Roedd y chwarel yn cynnwys y nodweddion daearegol a grybwyllir yn y dyfynbris SoDdGA bron yn gwbl anhreiddiadwy gyda phrysgwydd gan gynnwys llawer o fathau o Creigafal a glasbrennau coed.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/20250717_151455_a-135x300.jpg\")
<\/p>\n
Dechreuon ni ein taith gerdded a chawsom sawl stop lle disgrifiodd ac eglurodd Julian a Maureen hanes, daeareg, botaneg a nodweddion y safle. Dysgon ni am sut effeithiodd newidiadau yn yr hinsawdd o ddiwedd Oes yr I\u00e2, 15,000 o flynyddoedd yn \u00f4l, hyd heddiw ar fflora a ffawna’r safle. Roedd yn ddiddorol nodi presenoldeb cymharol ddiweddar ‘megaffawna’ pori gan gynnwys auroch, yn ogystal \u00e2 blaidd, arth a lyncs. Pasiwyd sawl llun o gwmpas y gr\u0175p i ddangos y newidiadau a achoswyd gan aneddiadau dynol sydd bellach wedi’u gadael a ffermio yn y gorffennol. Mae’r llethrau yma wedi’u gorchuddio \u00e2 dyddodiad trwchus o dywod. Gan bwyntio at geudodau bas a allai fod wedi bod yn byllau tywod, awgrymodd Julian mai dyma’r ffynhonnell agosaf o dywod i wneud morter a ddefnyddiwyd i adeiladu Castell Deganwy a llawer o hen bentref Deganwy mewn canrifoedd mwy diweddar. Pwynt diddorol arall oedd gweddillion lloc carreg a phridd yn uwch i fyny’r llethr a helpodd Julian ni i fyfyrio ar y defnydd posibl yn y gorffennol o hyn. Mae’n bwriadu clirio’r lloc o brysgwydd, ymgynghori \u00e2 CADW ac ymchwilio ymhellach.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/20250717_152015_a-225x300.jpg\")
\nPwysleisiwyd drwy gydol ein hymweliad nad \u2018ail-wylltio\u2019r safle\u2019r nod yw\u2019r nod, ond cyflawni amcanion cadwraeth drwy gefnogi ailgyflwyno ffermio traddodiadol ar y llethrau isaf sydd bellach yn cael eu hadennill o\u2019r prysgwydd. Mae\u2019r llystyfiant wedi\u2019i dorri nifer o weithiau, gan ddefnyddio peiriannau ac offer llaw. Mae llawer o\u2019r coed hunan-hadu wedi\u2019u torri i lawr, yn enwedig y Sycamorwydd. Mae llwybr gwreiddiol y llwybr troed wedi\u2019i glirio, felly, ar y cyfan, nid yw pobl yn torri ar draws y cae mwyach. Unwaith y bydd ffens perimedr y cae wedi\u2019i hatgyweirio, y bwriad yw y gellir dod \u00e2 defaid yn \u00f4l i bori.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/20250717_151935_a-300x135.jpg\")
<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/20250717_152046_a-225x300.jpg\")
<\/p>\n
Yna aethom i mewn i’r chwarel lle trafododd Julian a Maureen y ddaeareg, y defnyddiau ar gyfer y garreg a dynnwyd a’r fflora. Mae gwaith wedi dechrau yma i gael gwared ar Sycamorwydd hunan-hadedig ac mae’r chwarel wedi’i chlirio’n helaeth o Creigafal. Wrth i ni gerdded yn \u00f4l i’r man cychwyn roedd gan y gr\u0175p lawer o gwestiynau i Julian a Maureen. Mae’n amlwg bod Prosiect Fardre yn un hirdymor ac roeddem yn teimlo’n freintiedig i fod wedi ymweld wrth iddo fynd ar y gweill gydag unigolion mor ymroddedig. Mae arwyddion calonogol eisoes o welliant cynefin. Fel enghreifftiau o hyn, mae glaswellt a pherlysiau sy’n addas ar gyfer pori yn cynyddu’n raddol mewn ardaloedd sydd ond yn ddiweddar wedi’u dominyddu gan redyn a mieri, ac mae cymunedau bach o Binc Maiden wedi ymddangos lle mae’r rhedyn wedi’i dorri.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.deganwyhistory.co.uk\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/20250717_151113_a-300x135.jpg\")
<\/p>\n
Diolch i Julian ac i Maureen am brynhawn mor ddiddorol.
\nDiane Williams<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Cyfarfu aelodau Gr\u0175p Hanes Deganwy ar 17 Gorffennaf 2025 am daith gerdded brynhawn ar lethrau isaf y Fardre. Arweiniwyd y daith gerdded gan Julian Pitt, aelod o’n gr\u0175p ac, ers 2023, Warden Gwirfoddol prosiect y Fardre. Roeddem hefyd yn ffodus iawn i gael cyfraniadau gan Maureen Parry, botanegydd lleol ac aelod arall o’n gr\u0175p. Dechreuodd […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-7206","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n