Gwibdaith y Gwanwyn  2013

 

 

Er bod y calendr yn dweud mai mis Mai oedd hi, prin y gellid credu hynny oherwydd mor oer oedd y tywydd wrth i ni gychwyn ar y daith. Ta waeth am hynny, roedd 15 o ddewrion y Grŵp Hanes am fynd i bellafoedd Sir Feirionydd am y diwrnod.

 

Spring Trip 2013 Group

Ein nod cyntaf oedd cyfarfod ein cyfaill Steffan ab Owain yn yr Oakley Arms ger Plasty Tanybwlch – am baned!

Tra yna cawsom sgwrs gydag ymwelwyr o Dregaron oedd am wneud dipyn o gerdded yn yr ardal.

 

Anodd iawn oedd meddwl am droi allan eto i’r oerni ond dilyn Steffan fu raid, tuag yr A470. Roedd yr ardal hon yn hollol ddieithr i nifer o’r parti, a chawsant dipyn o fraw o wybod mai atomfa niwclear oedd yr adeilad mawr yn y pellter. Cyfeiriodd un o’r grŵp at y ffaith mai Syr Basil Spence, sef y pensaer a fu’n gyfrifol am Gadeirlan Coventry, oedd hefyd yn bensaer ar adeilad yr atomfa.

 

Cyn i ni gyrraedd yr atomfa, fodd bynnag, bu’n rhaid cymryd troad i’r chwith a mynd ar hyd lôn gul ac o dan bont isel iawn – beth oedd uchder y bws bach? Roedd yn rhy oer i fynd o gwmpas mewn bws heb do! Erbyn hyn roedd Steffan wedi hen ddiflannu a rhaid oedd ei ddal

Spring Trip 2013 2

Caer Rufeinig yw Tomen y Mur a adeiladwyd yn 78 OC pan fu’r llywodraethwr Gnaeus Julius Agricola yn ymgyrchu yn yr ardal. Credir fod y gaer wedi ei gadael erbyn canol yr ail ganrif. Mil o flynyddoedd yn ddiweddarach, yng nghyfnod y Normaniaid, fe ailfeddianwyd ac atgyfnerthwyd y safle gyda mwnt neu domen o fewn yr hen furiau. Mae’n debyg mai William II (Rufus) oedd yn gyfrifol am y gwaith er mwyn gwrthsefyll y Cymry  gwrthryfelgar ym 1095. Erbyn hyn mae’r lle dan ofal Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri. Cafwyd caniatâd y ffermwr i groesi ei dir gan Steffan ac roedd hi yn ddifrifol o oer wrth i ni wneud ein ffordd at y safle, a gan mai ef oedd y gyntaf i gyrraedd adfeilion Ffermdy Tomen y Mur, roedd Steffan wedi sicrhau cornel cysgodol i ymochel ynddi i ddweud yr hanes wrthym.

Spring trip 2013 3

spring trip 2013 4

Gellir gweld nifer o olion Rhufeinig diddorol yno, gan gynnwys amffitheatr fechan, baddondy a mansio sef gwesty ar gyfer teithwyr. Roedd y gaer ar ffordd Rufeinig Sarn Helen, a gellir gweld olion y ffordd yn y cyffiniau hefyd, gan gynnwys olion y bont lle’r oedd yn croesi Nant Tyddyn-yr-ynn, ychydig islaw Llyn yr Oerfel. Hwn oedd yn cyflenwi dŵr i’r gaer. Rhedai ffordd Rufeinig arall drosodd i Bennant-Lliw ac i gaer Rufeinig Caer Gai ger Llanuwchllyn.

 Mae’r llun ar y dde yn dangos y     mwnt o fewn  y muriau – Tomen y Mur   

   spring trip 2013 5 spring trip 2013 6

Mae cyfeiriad at Domen y Mur, dan yr enw “Mur y Castell” yn y bedwaredd gainc o’r Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy. Mae Lleu Llaw Gyffes a Blodeuwedd yn byw yno, wedi i Blodeuwedd gael ei chreu gan y dewin Gwydion fel gwraig i Lleu.  Roedd yn amser erbyn hyn i ffarwelio a Steffan ac i ddiolch iddo am roi’r hanes diddorol am y fro, gyda’r golygfeydd gwych o’n cwmpas ac, er yr oerni, ar ddiwrnod anhygoel o braf. Y cam nesaf oedd ymweld â Chanolfan Treftadaeth Llys Ednowain yn Nhrawsfynydd. Yno cawsom sgwrs gan Mr Isgoed Williams MBE am y ganolfan arbennig hon sydd nid yn unig yn amgueddfa ryngweithiol sy’n dehongli hanes y pentref ond hefyd yn hostel i ymwelwyr. Canolbwynt y ganolfan yw’r hanes am Sant John Roberts (1577-1610) ac wrth gwrs Hedd Wyn (1887-1917). Roedd amser yn rhedeg yn brin a rhaid oedd ffarwelio a symud ymlaen ar frys am bryd o fwyd yn y Cross Foxes, Brithdir cyn cyfarfod ag Adele Thackray o CADW yng Nghastell y Bere. Erbyn hyn roedd y glaw yn ei harllwys hi ond wrth i nesáu at y Castell fe ostegodd ac fe brafiodd ychydig. Roedd Adele a’i chydweithiwr Ian Halfpenney yn disgwyl amdanom ger y maes parcio. Bu Adele ag Ian yn gymorth mawr i ni ers i  ni sefydlu’r Grŵp.

SPRING TRIP 2013 7

Adeiladwyd Castell y Bere gan Llewelyn Fawr yn yr 1220au gyda’r bwriad o gadw rheolaeth dros y boblogaeth leol ac i amddiffyn y rhan de orllewinol o dywysogaeth Gwynedd. Ganwyd Llewelyn Fawr yng Nghastell Dolwyddelan  a welsom yn gynharach ac mae cofgolofn iddo i’w weld yn y Sgwâr yng Nghonwy. Yn dilyn marwolaeth ei ŵyr, Llewelyn ein Llyw Olaf yn y rhyfel gydag Edward I ym 1282, aeth Castell y Bere i ddwylo’r Saeson. Mae ei leoliad ar graig fryn ym mhen uchaf Cwm Dysynni yn ddatganiad cryf am bwysigrwydd yr un oedd yn rheoli yma. I ychwanegu at gryfder yr amddiffynfa hon, roedd Afon Dysynni yn foryd ar y pryd a’r môr yn dod i fynnu at ragfuriau’r castell.

Castell y Bere 2 Castell y Bere 3

Roedd cael esboniadau Adele ag Ian am y gwahanol elfennau o’r Castell a’r hanes ei hun o gymorth mawrth i ni ddeall beth oedd y sefyllfa ar y pryd

Castell y Bere 4

Yn dilyn gair o ddiolch i Adele ag Ian gan Elan, mewn heulwen braf, cychwynnwyd am adref ar ôl diwrnod a fu’n eithaf prysur a chyffrous. 

Web Design North Wales by Indever