Cadwyn Aur Dolgellau

Ymgynullodd aelodau ac ymwelwyr yng Nghapel Peniel ar Ddydd Iau 21ain Dachwedd 2019 i wrando ar Dr Ron Callender (FRPS) yn rhannu ei arbenigedd eang ar y pwnc o fwyngloddio am aur yng Ngogledd Cymru. Canolbwyntiodd ei sgwrs ar “Gadwyn Aur Dolgellau”.

Gwariodd Dr Callender rhan helaeth o’i fywyd gweithiol fel gwyddonydd gydag Unilever, ond yn 1983 pan drosglwyddodd i labordy ymchwil Port Sunlight, ymwelodd â Gogledd Cymru i olchi aur trwy badell, yn y bryniau. Ar ôl ymddeol, astudiodd am radd mewn hanes y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac yna gwariodd 5 mlynedd yn cyfarwyddo ymchwil archeolegol ar y Rhuthr am Aur yn yr Alban yn 1869.Ar yr un pryd trodd ei sylw at fwyngloddiau Gogledd Cymru ac mae wedi cyhoeddi yn eang ar y pwnc.

Dechreuodd y sgwrs gyda Dr Callender yn arddangos map .Mae mwyngloddiau Cadwyn Aur Dolgellau yn dechrau yn y Bermo a dilyn glan ogleddol afon Mawddach hyn at Llanelltyd. Ceir mwyngloddiau pellach ar Fynydd Garn, ger Ganllwyd a hefyd ger y Fawddach yng nghoedwig Coed y Brenin, gyda dwy allgraig (outliers) ar y ffordd i’r Bala.

Mae gan fwyngloddio am gopr a phlwm hanes hir yng Ngogledd Cymru, yn dyddio’n ôl at oes y Rhufeiniaid. Cafwyd hyd i’r aur cyntaf yng Nghwmheisian Dwyreiniol yn 1853 a chafwyd fod llawer o’r mwyngloddiau a gynhyrchodd gopr a phlwm, yn cynnwys aur, yn y pen draw. Rhoddodd ein siaradwr mewnwelediadau hudolus i lawer o’r mwyngloddiau hyn, gan gynnwys rhai adnabyddus fel Clogau a Thrawsfynydd sy’n dal i gynhyrchu aur. Gwelodd ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg benllanw cynhyrchu i fwyngloddiau aur Gogledd Cymru ac roedd y sgwrs yn cynnwys lluniau o du fewn i’r mwyngloddiau, ynghyd â pheiriannau mathru a mwyndoddi. Mae ein siaradwr yn dynnwr lluniau talentog ac roedd rhai o luniau o du fewn i’r mwyngloddiau yn drawiadol.

Clywsom am dechnegau lleoli ac adennill aur gyda syanid (cyanide) ac arian byw (mercury),ynghyd â’r broses arnofiad olew (oil flotation) a ddatblygwyd ym Mwynglawdd Glasdir fel dull saff o adennill aur allan o’r graean sy’n dal aur. Mae’r dull yma yn dal i’w ddefnyddio yn UDA. Cawsom ein cyflwyno i ddau gymeriad allan o hanes diweddar o fwyngloddio am aur yn lleol, sef Hugh Pugh a Jack Williams.

Cwblhaodd Dr Callender ei sgwrs trwy ddangos inni gofiannau a gyflenwodd ar fwyngloddiau Foel, Cefn Coch , Berth Lwyd a Chwmheisian. Yna fe atebodd gwestiynau gan gynnwys os yw’n bosibl adnabod tarddiad yr aur. Yn rhyfeddol, yr ateb oedd ”Ie”. Mae gan aur o ardal arbennig “ôl bysedd” unigryw ac mae’n bosibl adnabod aur o Ogledd Cymru.

Dr Ron Callender

Sgwrs ddiddorol ac addysgol ac fe werthfawrogodd y gynulleidfa cael arbenigwr o fri fel siaradwr.

Addasiad o adroddiad Diane Williams

Web Design North Wales by Indever