Rheilffordd Ffestiniog a’r Diwydiant Llechi

Daeth Chris Jones, ein siaradwr gwadd, yr holl ffordd o Swydd Suffolk i sôn wrthym am Reilffordd Ffestiniog a’i ddylanwad ar y diwydiant llechi. Cyflwynodd nifer o luniau a ffeithiau oedd o ddiddordeb mawr i’r llond ystafell o gynulleidfa. Bu Chris yn ymwelydd cyson a Gogledd Cymru pan oedd yn blentyn ac wedi iddo ymuno fel aelod ifanc o’r Rheilffordd, symudodd ymlaen o fod yn wirfoddolwr ar y trac i’w rôl bresennol sef gyrrwr ar y Rheilffordd ac yn daniwr ar Reilffordd yr Ucheldir.

Chris Jones

Mae hanes Rheilffordd Ffestiniog a’i ddatblygiad yn rhan annatod o ddatblygiad y diwydiant llechi. Cyn y rheilffordd, trol a cheffyl oedd yn cludo’r llechi o’r Blaenau i’r cei ym Mhorthmadog. Bu diddymu’r dreth ar lechi ym 1831 yn sbardun i gynhyrchu mwy o lechi ac erbyn yr 1830au cynnar roedd y gwaith o adeiladu porthladd Porthmadog a’r rheilffordd wedi dechrau.

Fe welwyd cynnydd mawr ym mhoblogaeth Blaenau, o 1,100 yn yr 1820au i dros 4,000 yn yr 1840au. Bu cynnydd hefyd yn y cynnyrch o lechi – o 18.000 tunnell ym 1835 i 48,000 tunnell ym 1855 ag i 89,000 tunnell yn 1865. Gostyngodd y costau o 15 swllt y dunnell i 5 swllt y dunnell. Hyd yn hyn, cludwyd y llechi o Blaenau trwy ddisgyrchiant a thimau o geffylau yn tynnu’r wagenni yn ol i’r chwareli ac roedd angen am well ddull i symud y llechi. Roedd angen ager, ac yn yr 1860au cynnar fe ddatblygwyd system rheilffordd trac cul. Cyrhaeddodd yr injan gyntaf ym 1863 ac o 1865 ymlaen defnyddiwyd cerbydau i gludo ymwelwyr o’r Oakley Arms.

Blaenau Ffestiniog

Crëwyd yr enwog Double Fairlie ‘Little Wonder’ ym 1869 gan Charles Spooner a Robert Fairlie ac yn fuan wedyn daeth Rheilffordd Ffestiniog yn fyd enwog trwy ddangos ei bod yn bosibl adeiladu rheilffyrdd trac cul ar dirwedd anodd. Adeiladwyd traciau tebyg trwy’r Ymerodraeth Brydeinig, America a Rwsia a daeth Gogledd Cymru yn gyrchfan bwysig i dwristiaeth. Adeiladwyd tai newydd ym Mlaenau Ffestiniog ar gyfer y tyfiant enfawr ym mhwysigrwydd y dref ond erbyn diwedd yr 1870au bu cwymp yn y farchnad a daeth monopoli Rheilffordd Ffestiniog i ben wrth i reilffordd LNWR dod i fodolaeth.

Cafwyd mwy o broblemau yn yr 1880au gyda thirlithriadau yn y chwareli yn achosi gostyngiad enfawr yn y cynhyrchiant. Adeiladwyd injan olaf y cyfnod yn Boston Lodge ym 1886 a bu gostyngiad yn y nifer o chwareli gan achosi llawer o ddiweithdra. Yng nghyfnod y Rhyfel Byd Cyntaf, cyflymodd y dirywiad yn y diwydiant llechi ac roedd allforio ar y môr yn anodd oherwydd ymosodiadau gan longau tanfor Almaeneg. Meddiannwyd y Rheilffordd gan y Llywodraeth ond ar ddiwedd y rhyfel roedd y Rheilffordd mewn cyflwr ariannol gwaeth nag erioed. Ym 1921, daeth yn gwmni preifat unwaith eto, y tro hwn gan Gwmni Alwminiwm Dolgarrog. Daeth y gwasanaeth i deithwyr i ben cyn yr ail ryfel byd. Gostyngodd y cludiant llechi o 54,000 tunnell ym 1934 i 6,400 tunnell ym 1943.

Tros amser, fe adfywydd y Rheilffordd ac o 1954 cafodd y trac ei ailosod a’i ymestyn. Ychwanegwyd 25 milltir o drac pan feddiannwyd Rheilffordd yr Ucheldir. Mae terminws newydd yn cael ei adeiladu yng Nghaernarfon a’r rheilffordd yn brif gyrchfan i dwristiaid gan gludo 250,000 o deithwyr llynedd. Mae’r rheilffordd wedi integreiddio’n llawn efo’r gymuned leol gyda gwirfoddolwyr a thrwy greu nifer o brentisiaid a gwaith i 90 o weithwyr. Mae hefyd yn gweithio mewn partneriaeth a Choleg Meirion Dwyfor.

Dyma hanes diddorol dros ben gyda diweddglo hapus. Mae safon y cerbydau heb eu hail gan ddefnyddio deunyddiau newydd ond gan gadw at y dyluniad gwreiddiol . Mae’r gwaith coed a’r paentio o safon fyd-eang. Er nad oes dim cysylltiad rhwng Rheilffordd Ffestiniog a diwydiant llechi Blaenau Ffestiniog rŵan, mae iddo ddylanwad arwyddocaol ar y diwydiant ymwelwyr yng Ngwynedd.

Am fwy o wybodaeth a chyfle i weld darluniau trawiadol iawn, rydym yn argymell eich bod yn ychwanegu llyfr ‘Little Giants’ a chyd ysgrifennwyd gan Chris a Peter Dennis, sydd i’w gyhoeddi’n fuan, at eich silff lyfrau.

Addasiad o adroddiad Lucinda Smith, Mai 2018

Web Design North Wales by Indever