Cregyn Gleision, Carthion a Gwyddoniaeth: Hanes Tanciau Cregyn Gleision Benarth

Daeth nifer fawr o aelodau ag ymwelwyr I Ysgoldy Capel Peniel nos Iau 17eg Ionawr I gyfarfod cyntaf y Grŵp Hanes am eleni. Ein siaradwr gwadd oedd Stephen Lockwood a chawsom gyflwyniad diddorol iawn ganddo ar y testun cregyn gleision. Mae cregyn gleision Conwy yn fyd enwog, ond ychydig iawn o’r gynulleidfa oedd yn gwybod llawer am y molwsg.

Biolegydd pysgodfeydd morol yw Stephen Lockwood a bu’n gweithio ar ran, ag ochr yn ochr â, physgotwyr masnachol y DU. Yng nghanol yr 1980au, daeth yn gyfarwyddwr Labordy Pysgodfeydd Conwy hyd nes iddo gau ym 1999. Rôl Labordy Conwy oedd gwneud gwaith ymchwil ar feithrin pysgod a physgod cregyn ag effeithiau pysgota ar yr amgylchedd morol. Testun ei sgwrs oedd pysgodfa a physgotwyr cregyn gleision Conwy a’u cysylltiad â’r labordy.

Mussels, Sewage & Science

Yn y rhan gyntaf o’i gyflwyniad, cyfeiriodd Stephen at gregyn gleision yn nhermau eu nodweddion a’r gwahanol fathau ohonynt. Eglurodd yr angen i reoleiddio gwelyau’r cregyn gleision a dangosodd, Gyda sleidiau, lleoliad gwelyau cregyn gleision Conwy a sut y cesglir y cregyn gleision. Mae’n amlwg mai cribin arbennig o anarferol a ddefnyddir yn lleol i’r pwrpas hwn a thynnodd sylw mai yng Nghonwy ac yn Long Island yn UDA yn unig a welodd hwn yn cael ei ddefnyddio. Cafwyd trafodaethau ar y problemau gellir eu hachosi trwy fwyta cregyn gleision. Bu cynnydd ym mhoblogaeth yr ardal yn y 19G ac ar ddechrau’r 20G. Nid oedd carthion yn cael eu trin cyn iddynt gael eu harllwys i Afon Conwy gan achosi problemau coluddol i’r rhai oedd yn bwyta’r cregyn gleision.

Ym 1912, caewyd y bysgodfa gan yr awdurdodau iechyd. Blwyddyn yn ddiweddarach, penodwyd bacteriolegydd enwog, Robert Dodgson (dim yn berthynas I Charles “Lewis Carroll” Dodgson) gan Gyngor Conwy. Ei waith oedd datrys y broblem. Cynlluniodd dull syml a dibynadwy i buro’r cregyn gleision. Mabwysiadwyd y model ar draws y byd a chawsom weld ffilm yn dangos y bysgodfa a sut oedd y dull o buro yn gweithio.

Daeth y rhan olaf o’r cyflwyniad a ni i’r presennol wrth i Stephen dangos sleidiau o folysgiaid, chramenogion a physgod eraill. Roedd y rhain yn cynnwys wystrys, cregyn y brenin, cimychiaid, torbytiaid a lleden wadn. Bu labordy Conwy yn chwarae rhan flaenllaw wrth ddatblygu technegau ar gyfer cynhyrchiad masnachol y rhywogaethau hyn, technegau sy’n cael eu defnyddio ledled y byd.

Yn sicr, roedd hwn yn ddarlith ddiddorol iawn a hyrwyddwyd y cyflwyniad trwy bresenoldeb un o bysgotwyr cregyn gleision Afon Conwy yn y cyfarfod. Roedd Stephen yn siaradwr gwybodus a diddorol iawn a gwerthfawrogwyd ei sgwrs yn fawr iawn gan y gynulleidfa.

Addasiad o adroddiad Diane Williams

Web Design North Wales by Indever