Beth sydd o dan y cownter caws yn Lidl?

Roedd nos Iau 20 Chwefror yn noson wlyb a gwyntog ond er hynny, ymunodd dros 40 o aelodau o Grŵp Hanes Deganwy a’i gilydd i gael eu diddanu gyda sgwrs gan Trefor Price o gysur eu cartrefi. Nid yn unig yw Trefor yn aelod o’r pwyllgor ac yn westeiwr y sgyrsiau Zoom sydd newydd gael eu lansio gan y Grŵp, ond mae hefyd yn ymchwilydd rhagorol. Roedd teitl ei sgwrs yn un diddorol a chawsom ein harwain yn ôl i’r gorffennol i gael hanes yr adeilad mawreddog ‘Imperial Buildings’ yng Nghyffordd Llandudno oedd yn arfer sefyll ar safle’r archfarchnad newydd, Lidl.

Cyn i’r adeilad cael ei ddymchwel, roedd yn ddepo i gwmni bysiau Arriva ar ôl iddynt ei gymryd drosodd oddi wrth y cwmni enwog – Crosville. Fel y soniodd Trefor, gall Cwmni Bysiau Crosville fod yn destun sgwrs ei hun. Yn fyr, sefydlwyd cwmni Crosville yng Nghaer ym 1906 gan George Crosland a George de Ville, gyda’r bwriad gwreiddiol o adeiladu cerbydau modur. Fe werthwyd y modur cyntaf a gafodd ei gynhyrchu, a’r holl ddarnau wedi cael eu cynhyrchu yng Nghaer, am £750 i gwsmer o sir Ddinbych. Yn fuan wedyn fodd bynnag, cyfeiriodd y cwmni ei sylw at wasanaethau cludo teithwyr ar fysiau, oedd yn amlwg yn fwy proffidiol.

Dangoswyd cyfres o fapiau o Gyffordd Llandudno, i ni weld sut y bu i’r ardal ddatblygu, un o’r mapiau, dyddiedig 1875, yn dangos lleoliad Gwesty Ferry Farm wedi’i amgylchynu gan gaeau. Llwybr troed oedd Victoria Drive a lleoliad cyntaf yr orsaf yn agos at le mae’r Cob yn dechrau nawr. Roedd Gwesty Ferry Farm yn fwy na thafarn yn unig – fe gynhaliwyd arwerthiannau da byw yna, ac mae erthygl o bapur newydd dyddiedig 1887 yn sôn am y lle fel ‘Smithfield Cyffordd Llandudno’. Aeth hyn ymlaen tan o leiaf 1895, pan werthwyd ‘50 pen o wartheg dewisol’ o Fferm Marl. Yn ddiweddarach, fe ddarganfuwyd ar safle’r Gwesty, Ceiniogau Ynys Môn (Anglesey Pennies) a ddefnyddiwyd gan y porthmyn i dalu am lety, bwyd a diod wrth iddynt fynd a’u hanifeiliaid o Ynys Môn i Lundain

Cafwyd adroddiad mewn papur newydd yn disgrifio tân difrifol ym 1896 ar safle iard deunydd adeiladu Sam Parry oedd yn gyfagos at y Gwesty – criw Conwy oedd y cyntaf i ymateb ac fe gafwyd y tân dan reolaeth – ac yna cyrhaeddodd brigâd tân Llandudno o’r cyfeiriad arall gan roi trochfa go iawn i ddiffoddwyr tân Conwy. Fodd bynnag, trwy eu hymdrechion, fe achubwyd Gwesty Fferry Farm

Cafodd Gwesty Ferry Farm ei ddymchwel ym 1900 ac ym 1903, rhannwyd y tir yn lotiau a’u gwerthu. Mae map 1911 yn dangos bod y safle dal i fod yn wag, ond roedd ffyrdd newydd yr ardal yn ymddangos yn ogystal ag Ysgol Maelgwn. Roedd cynlluniau o 1912 yn dangos mwy o fanylion am ddatblygiad ‘Ystad Ferry Farm’ , gan ddangos y plotiau o gwmpas y safle lle’r oedd yr ‘Imperial Buildings’ i fod. Mae’n amhendant pryd yn union cawsant eu hadeiladu, ond mae cytundeb tenantiaeth dyddiedig 1924 yn cyfeirio at is-osod un o’r siopau o fewn yr adeilad. Mae’r cytundeb gyda ‘Llandudno Coaching & Carriage Co. Ltd.’, sef cwmni oedd wedi’i leoli yn Llandudno ac oedd hefyd yn berchennog ar yr adeilad yn y Gyffordd. Mae dogfen, arall dyddiedig 1926 yn cyfeirio at gwmni arall sef ‘The Electricity Distribution of North Wales and District Limited’ oedd hefyd wedi’i leoli yn ‘Imperial Buildings’. Mae’n debyg mai is-osod swyddfa arall oedd hwn gan gwmni ‘Llandudno Coaching & Carriage Co. Ltd’, sef meddianwyr yr adeilad o 1924 i 1931.

Mae gan Archifau Conwy cynlluniau yn dangos sut yr aed ati i greu’r amryw estyniadau rhwng 1925 a 1931 pan feddiannwyd yr adeilad gan gwmni ‘Crosville Motor Services Ltd’ – mae map o’r 1930au hwyr yn dangos mai‘Omnibus Depot’ yw’r adeilad. Fe wnaed mwy o addasiadau i’r adeilad ym 1946 a 1947, ac ar ôl hyn, arhosodd ‘Imperial Buildings’ mwy neu lai fel ag yr oedd hyd nes daeth ei ddefnydd i ben pan gaewyd garej bysiau Arriva yn Chwefror 2013. Fe ddymchwelwyd yr adeilad yn 2019 i wneud lle i archfarchnad Lidl a agorodd ei drysau ar 30ain Gorffennaf 2020.

 

Cafodd Trefor y cyfle i gael mynediad i’r adeilad cyn iddo gael ei ddymchwel, a dangosodd i ni gyfres o ffotograffau diddorol o du mewn i’r garej. Cafwyd tystiolaeth o iechyd a diogelwch gyda chyfres o bosteri ag arwyddion rhybuddiol, yn cynnwys murlun enfawr yn dangos bws gyda’r geiriau ‘Their lives in your hands’ wedi cael ei baentio mewn llythrennau bras nesaf ato. O fewn y gweithdy, gwelwyd nifer o byllau arolygu dwfn yn llawn o ddŵr ag olew. Ychwanegodd y fideo a ddangoswyd i ni at yr awyrgylch teimladwy a braidd yn arswydus, gyda sgrechian aflafar gwylanod yn atseinio trwy wagle’r to. Cawsom ein hatgoffa, trwy fwy o fideos, o brysurdeb diweddaraf yr adeilad: gwelwyd bysiau yn dychwelyd i’r depo, yn cael eu harchwiliadau nosol ac yn mynd trwy’r golchwr awtomatig.

Llawer o ddiolch i Trefor am oleuo cornel bach o’n treftadaeth. Rwy’n sicr bydd pawb a fu’n bresennol yn cofio’r delweddau atgofus a dyrchwyd i’r golwg i ni y tro nesaf y byddem yn meddwl am gaws Caerffili yn Lidl.

Addasiad o adroddiad Lucinda Smith

Web Design North Wales by Indever